Η ΦΙΛΟΠΡΟΟΔΟΣ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ ΒΑΠΤΙΣΤΟΥ “Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ”

Πρώτο και κύριο μέλημα της Αδελφότητας είναι η σύσφιξη και ενδυνάμωση των σχέσεων των μελών και ευρύτερα των συγχωριανών. Σκοπεύει δε:

• στην ανύψωση του πνευματικού και πολιτιστικού επιπέδου των συγχωριανών.
• στην διαφύλαξη, διατήρηση και στην αναβίωση των ηθών και εθίμων, στην συλλογή και καταγραφή σχετικού υλικού που καθόρισε την πορεία του χωριού.
• στην ηθική και στο μέτρο του δυνατού στην υλική συμπαράσταση των συγχωριανών που έχουν ανάγκη.
• στην ενίσχυση και τιμητική επιβράβευση όσων με τις πράξεις και την πορεία τους πέτυχαν στην ζωή τους.
• στην εκτέλεση , συντήρηση και επισκευή κοινωφελών έργων στο χωριό.
• στην εμφύσηση στα μέλη της την αγάπη τους για το περιβάλλον αλλά και προς τον αθλητισμό.
• στην παροχή κάθε δυνατής βοήθειας προς το κοινωνικό σύνολο.

ΤΟ ΣΚΕΠΤΙΚΟ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ: Κύκλες: Παράδοση και Συνέχεια

Εισαγωγή

Οι Κύκλες είναι ένας πάνδημος τελετουργικός χορός, ο οποίος λαμβάνει χώρα στις 29 Αυγούστου στην κοινότητα Βαπτιστής και στις 8 Σεπτεμβρίου στους Χουλιαράδες. Οι Κύκλες έχουν καταχωρηθεί το 2020 στο Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς ως κοινωνική πρακτική – τελετουργία – εορταστική εκδήλωση. Με την ονομασία αυτή απαντάται στα χωριά Βαπτιστής και Χουλιαράδες του Δήμου Βορείων Τζουμέρκων του νομού Ιωαννίνων. Ως πρακτική με διάφορες ονομασίες (Καγκελάρι, Καγκελάρης κ.ά) απαντάται στο νοτιοδυτικότμήμα του Ν. Ιωαννίνων, στα ορεινά του νομού Άρτας, καθώς και στον νομό Πρέβεζας, στην περιοχή του Σουλίου. Ο χορός γίνεται κατά κανόνα με αντιφωνικό τραγούδι (άντρες – γυναίκες) χωρίς τη συνοδεία οργάνων. Το χαρακτηριστικό του είναι τα “κάγκελα” ή “καγκελίσματα”: το δίπλωμα, δηλαδή, του χορού κατά τέτοιον τρόπο, ως τέσσερις φορές συνήθως, ώστε οι χορευτές να κινούνται παράλληλα. Τα “καγκελίσματα” λαμβάνουν χώρα κατά την επιτέλεση ενός ειδικού τραγουδιού, του “Τέτοια ώρα ήταν εψές”. Τα υπόλοιπα τραγούδια ακολουθούν την τυπική κυκλική διάταξη. Ως Καγκελάρης/Καγκελάρι/Κύκλες, πάντως, ονομάζεται ολόκληρο το τελετουργικό που λαμβάνει χώρα τη συγκεκριμένη περίσταση και όχι μόνον ο χορός όπου λαμβάνουν χώρα τα “καγκελίσματα”. Μετά τα καγκελίσματα ο χορός ξεδιπλώνεται και ξαναποκτά την κυκλική του μορφή. Ιδιαίτερα σημαντικό συστατικό στοιχείο του χορού είναι η διάταξη των χορευτών, μέσα από την οποία αναπαράγεται η κοινωνική ιεραρχία. Πρώτοι σέρνουν το χορό οι παπάδες, μετά οι “κεφαλές” του χωριού, έπειτα οι οι άντρες κατά σειρά ηλικίας και κατόπιν οι γυναίκες, επίσης κατά σειρά ηλικίας.

Οι Κύκλες

Για να μπορέσει κανείς να κατανοήσει τις Κύκλες θα πρέπει, πρώτα απ’ όλα, να τις συσχετίσει με την κυριότερη χορευτική πρακτική κατά την “προκλαρίνου” εποχή. Ο πιο διαδεδομένος τρόπος για να χορέψει κανείς ήταν με το αντιφωνικό τραγούδι χωρίς την συνοδεία οργάνων. Οι τραγουδιστές/ τραγουδίστριες χωρίζονταν σε δύο ομάδες, οι οποίες επαναλάμβαναν φράση προς φράση εναλλάξ την μελωδία του τραγουδιού. Με τον τρόπο αυτό δεν κουράζονταν, ενώ παράλληλα, για να κρατήσει ο χορός, αναπαρήγαγαν και διατηρούσαν στην συλλογική μνήμη μακροσκελή τραγούδια του παρελθόντος ή συνέθεταν νεότερα.

Η έννοια της οργανικής συνοδείας των τραγουδιών, όπως την εννοούμε σήμερα, δημιουργήθηκε μετά την είσοδο και διάδοση των νεότερων οργάνων όπως το κλαρίνο, από τα τέλη του 19^ου αιώνα περίπου. Σταδιακά, υπό το βάρος της διάδοσης των οργάνων αυτών, ο παλαιός τρόπος τραγουδιού/χορού ατόνησε και οι στίχοι των τραγουδιών άρχισαν να ξεχνιούνται. Μέσα στην εικόνα της γενικής αυτής αλλαγής των επιτελεστικών πρακτικών, υπήρξαν και εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιοι “θύλακες”, όπου ο παλαιός τρόπος του χορούμε αντιφωνικό τραγούδι διατηρήθηκε. Πρόκειται κυρίως για τελετουργικές περιστάσεις, όπως οι Κύκλες ή ο Τρανός Χορός (Εγγραφή στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, 2018). Οι τελετουργικοί αυτοί χοροί είναι συνυφασμένοι με πολιτισμικές πρακτικές για τον καθαγιασμό του χώρου και του χρόνου, καθώς γίνονται μόνο μια φορά το χρόνο και μόνο σ’ ένα συγκεκριμένο τόπο (στο προαύλιο της εκκλησίας ή σε ένα χοροστάσι).

Στις Κύκλες η θρησκευτική εορτή γίνεται η αφορμή για την συλλογική έκφραση της κοινότητας, μέσα από την οποία πλέκεται το παρελθόν με το παρόν. Αυτό γίνεται με τρεις τρόπους. Ο πρώτος τρόπος είναι μέσα από το τραγούδι καθαυτό, το οποίο λειτουργεί σε δύο επίπεδα: από τη μια, με τον ρυθμό και την εκφορά του λόγου, τα οποία αναδεικνύουν και αναδεικνύονται μέσα από τον χορευτικό παλμό. Από την άλλη, από τη συμβολική γλώσσα των τραγουδιών, η οποία “αποκωδικοποιείται” από τους συμμετέχοντες – μέλη της κοινότητας. Ο δεύτερος τρόπος είναι η κίνηση και ο συντονισμός των συμμετεχόντων. Με το σφιχτό πιάσιμο τους οι χορευτές σχηματίζουν μια αλυσίδα, η οποία πάλλεται ακολουθώντας τις χορευτικές κινήσεις και την εκφορά των στίχων. Τέλος, ο τρίτος τρόπος είναι μέσα από την μαζικότητα του Καγκελάρη. Η συμμετοχή εκατοντάδων χορευτών, οι οποίοι τραγουδάνε και χορεύουν συντονίζοντας τις αναπνοές, τις φωνές και τις κινήσεις τους –και όλα αυτά σε συγκεκριμένο τελετουργικό χώρο και χρόνο- δημιουργεί ένα ισχυρό συγκινησιακό πλαίσιο, το οποίο αναβαπτίζει και μυεί τα μέλη της κοινότητας στις αρχές και τις αξίες της.

Το σκεπτικό της διοργάνωσης

Οι Κύκλες συνεχίζουν να επιτελούνται κάθε χρόνο στον Βαπτιστή, στο πλαίσιο του πανηγυριού του χωριού, στις 29 Αυγούστου. Είναι σημείο αναφοράς για τον τελετουργικό κύκλο του χρόνου της κοινότητας και πόλος έλξης των ξενιτεμένων. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, οι οποίοι έχουν από πρώτο χέρι βιώσει τη σπουδαιότητα των Κυκλών ως μέρος της άυλης πολιτισμικής τους κληρονομιάς, επιδιώκουν τη μεταλαμπάδευση του εθίμου στους νεότερους. Με τη σειρά τους, οι νεότεροι αποζητούν κάθε χρόνο να συμμετάσχουν στις Κύκλες. Ωστόσο, το πέρασμα στη νεότερη γενιά έρχεται–μοιραία–αντιμέτωπο μια σειρά από προκλήσεις.

Σε πρώτο επίπεδο, θα μπορούσε κανείς να επισημάνει την ελλιπή γνώση του τραγουδιστικού ρεπερτορίου από τους νεότερους. Η διανομή τυπωμένων φυλλαδίων τα τελευταία χρονια είναι βοηθητική προς την κατεύθυνση αυτή. Ωστόσο η πρόκληση είναι σαφώς βαθύτερη, καθώς οι Κύκλες είναι κάτι πολύ ευρύτερο από μια αναπαραγωγή τραγουδιών μέσα από ένα εθιμικά καθορισμένο τυπικό. Είναι μέρος ενός γενικότερου πανηγυρικού πλαισίου, το οποίο λαμβάνει χώρα σε μια ιδιαίτερα μεταιχμιακή εποχή του ετήσιου κύκλου (τέλος καλοκαιριού, αναχώρηση μεταναστών, μετακίνηση κοπαδιών κ.ά.). Στους εορτασμούς αυτούς λαμβάνει μέρος η κοινότητα στη διαχρονική της διάσταση: δεν είναι τυχαίο ότι κομβικής σημασίας για τους κατοίκους του Βαπτιστή είναι το ετήσιο μνημόσυνο, το οποίο λαμβάνει χώρα το πρωινό της 29ης Αυγούστου, όπου μνηνονεύεται μεγάλος αριθμός χωριανών που έχουν αποδημήσει. Έτσι, μέσα από τους εορτασμούς αυτούς η κοινότητα αναβαπτίζεται, μέσα από ένα ιδιότυπο και ιδιαίτερα φορτισμένο «προσκλητήριο ζώντων και τεθνεότων».

Αν, λοιπόν, κάποιος θέλει να εξασφαλίσει την μεταλαμπάδευση των Κυκλών στη νεότερη γενιά, θα πρέπει να εστιάσει όχι μόνον στη διατήρηση των χαρακτηριστικών του εθίμου τα οποία διακρίνονται σε πρώτο επίπεδο (τραγούδια, εθιμικό πλαίσιο, πανηγύρι κ.λπ.) αλλά –κυρίως– στην προαγωγή της αίσθησης της κοινοτικότητας,  η οποία θα πρέπει να ενισχυθεί μέσα από τη διαδικασία της μεταλαμπάδευσης αυτής.

Στο σημείο αυτό βρίσκεται και η σημαντικότερη πρόκληση. Ο Βαπτιστής είναι μια μικρή, ορεινή, μειονεκτική κοινότητα στον Δήμο Βορείων Τζουμέρκων, σε μια από τις πιο φτωχές περιοχές της Ευρώπης.  Η κοινότητα έχει πλέον ελάχιστους μόνιμους κατοίκους, καθώς έχει πληγεί από την μετανάστευση και την αλλαγή των κοινωνικών δομών. Οι περισσότεροι κατοικούν πλέον στα Ιωάννινα, καθώς και σε άλλους τόπους του εσωτερικού και του εξωτερικού. Ωστόσο, τόσο η κοντινή απόσταση από τα Ιωάννινα, όσο και το ιδιαίτερο φυσικό κάλλος της περιοχής έχουν συμβάλλει ώστε τα μέλη της κοινότητας, και ιδιαίτερα οι νέοι, να έχουν διατηρήσει ισχυρούς δεσμούς με τον τόπο καταγωγής τους, οι οποίοι ανατροφοδοτούνται ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες.

Με βάση, λοιπόν, όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, τίθενται μια σειρά από προκλήσεις:

• Πώς θα μπορούσαν οι Κύκλες να λειτουργήσουν όχι απλώς ως ένα έθιμο, το οποίο «αναβιώνει» κάθε χρόνο, αλλά ως πόλος ανατροφοδότησης και ανανοηματοδότησης της κοινότητας, λαμβανομένων υπόψη των σημερινών συνθηκών;
• Πώς, με αφορμή τις Κύκλες, θα μπορέσουν να διοργανωθούν πολυδύναμες δράσεις μορφωτικού χαρακτήρα;
• Πώς οι Κύκλες και ο Βαπτιστής θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης τόσο για τους ντόπιους, όσο και για τους ξένους; Για μελετητές, εκδρομείς, φυσιολάτρες και, γενικά, για όσους ενδιαφέρονται για μια ήπιας μορφής και μικρής κλίμακας θεματικό τουρισμό;
• Μέσα από ποιες διαδικασίες και δράσεις θα καταστεί δυνατόν οι Κύκλες να αποτελέσουν την αφορμή για την εξωστρέφεια της κοινότητας του Βαπτιστή, καθώς και για τη δημιουργία μιας «μετα-κοινότητας» από ντόπιους και ξένους, η οποία θα έχει ως σημείο αναφοράς της τις Κύκλες και τις δράσεις γύρω από αυτές;

Με αφορμή τις παραπάνω προκλήσεις, προτείνουμε τη διεξαγωγή των παρακάτω δράσεων.

Δράσεις

1. Διεξαγωγή συνεντεύξεων

Από τα μέσα Ιουλίου 2023 ως τα τέλη Οκτωβρίου, σε χρόνο πέραν αυτού της διεξαγωγής του Θερινού Σχολείου, θα λάβει χώρα σειρά βιντεοσκοπημένων συνεντεύεων (ενδεικτικά: 10-15) τόσο σε μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους του Βαπτιστή, όσο και σε νεότερους. Μέσα από ημιδομημένες συνεντεύξεις, στις οποίες θα συνδυάζονται τα εργαλεία της εθνογραφικής έρευνας, της βιοϊστορίας και της προφορικής ιστορίας, θα επιχειρηθεί να φωτιστούν ζητήματα που αφορούν τόσο τις Κύκλες, όσο και την πρόσφατη ιστορική διαδρομή της κοινότητας. Οι συνεντεύξεις θα γίνουν τόσο στον Βαπτιστή, όσο και στα Ιωάννινα και την Αθήνα. Την τεχνική και επιστημονική επιμέλεια των συνεντεύξεων θα έχει ο Δρ. Χάρης Σαρρής, μέλος της ΑΜΚΕ «Δίκτυα Μουσικής και Πολιτισμού».

• Ψηφιοποίηση και επεξεργασία φωτογραφικού υλικού

Η δράση αφορά την ψηφιοποίηση και επεξεργασία φωτογραφικού υλικού από τις συλλογές των μελών της Αδελφότητας, καθώς και την τεκμηρίωσή του (πρόσωπα, χρόνος, περίσταση), με σκοπό τη δημιουργία μιας «φωτοθήκης» η οποία θα σκιαγραφεί την πρόσφατη ιστορική διαδρομή του χωριού.

• Διεξαγωγή τετραήμερου Θερινού Σχολείου

Το Θερινό Σχολείο θα απευθύνεται σε νέους του Βαπτιστή, καθώς και σε περιορισμένο αριθμό νέων από άλλες περιοχές,λόγω των πενιχρών υποδομών φιλοξενίας (ενδεικτικά: 10-15 άτομα), δίνοντας προτεραιότητα σε φοιτητές μουσικολογικών και λαογραφικών τμημάτων. Με τη συνεργασία των μεγαλύτερων κατοίκων του Βαπτιστή, καθώς και με την επιστημονική επιμέλεια του Επιστημονικού Υπεύθυνου της Πρότασης, Δρ. Χάρη Σαρρή, και της Μαριάνθης Κοίλια, Υποψήφιας Διδάκτορος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (αμφότεροι μέλη της ΑΜΚΕ «Δίκτυα Μουσικής και Πολιτισμού») θα λάβει χώρα μια σειρά βιωματικών εργαστηρίων, τα οποία θα αφορούν τόσο τις Κύκλες καθαυτές, όσο και το κοινωνικοπολιτισμικό και ιστορικό τους πλαίσιο.

Συγκεκριμένα θα λάβουν χώρα:

• Εργαστήρια αντιφωνικού τραγουδιού (τρεις δίωρες συναντήσεις), όπου οι συμμετέχοντες, ντόπιοι και φιλοξενούμενοι, με την καθοδήγηση των μελών της κοινότητας, θα μάθουν να τραγουδούν το ρεπερτόριο των Κυκλών.
• Τρεις δίωρες διαλέξεις γύρω από θέματα εθνομουσικολογικού, ιστορικού και λαογραφικού ενδιαφέροντος.
• Δύο ανοιχτές συζητήσεις διάρκειας δύο ωρών η καθεμία με μέλη της κοινότητας, άντρες και γυναίκες, οι οποίες θα συνδυάζονται με ειδικά εργαστήρια σχετιζόμενα με τη ζωή των κατοίκων του Βαπτιστή: εργαστήριο κατεργασίας πέτρας (μια και το χωριό ανήκει στα περίφημα «μαστοροχώρια») μαγειρική τοπικών συνταγών, τυροκόμηση κ.λπ.
• Παρουσίαση βιβλίων σχετικών με το χωριό Βαπτιστής
• Περιπατητική διαδρομή – γνωριμία με το φυσικό περιβάλλον της περιοχής
• Μια βραδιά παραμυθιού, η οποία θα αναμεταδοθεί μέσω Youtube.
• Συμμετοχή στις Κύκλες, στις 29 Αυγούστου, ημέρα κορύφωσης του τετραήμερου Θερινού Σχολείου, και στο πανηγύρι που ακολουθεί.

Πρόγραμμα Θερινού Σχολείου

	Σάββατο, 26 Αυγούστου	Κυριακή, 27 Αυγούστου	Δευτέρα, 28 Αυγούστου	Τρίτη, 29 Αυγούστου
10:00-12:00		Περιπατητική διαδρομή	2η διάλεξη	Συμμετοχή στο ετήσιο μνημόσυνο της κοινότητας
12:00-14:00	Καλωσόρισμα – Εισαγωγή στις Κύκλες και στο τετραήμερο Θερινό Σχολείο.	Ελεύθερο πρόγραμμα	Πρώτο βιωματικό εργαστήριο με κατοίκους του χωριού (γυναίκες)	Περιήγηση στο χωριό
14:00-17:00	Γεύμα	Γεύμα	Γεύμα	Γεύμα
17:00-19:00	Παρουσίαση βιβλίων για τον Βαπτιστή	1η διάλεξη	Δεύτερο βιωματικό εργαστήριο με κατοίκους του χωριού (άντρες) –  Συζήτηση	Ανοιχτή συζήτηση για τις Κύκλες με κατοίκους του χωριού
19:00-21:00	1ο Εργαστήριο Αντιφωνικού Τραγουδιού με τη συμμετοχή κατοίκων του Βαπτιστή	2ο Εργαστήριο Αντιφωνικού Τραγουδιού με τη συμμετοχή κατοίκων του Βαπτιστή	3ο Εργαστήριο Αντιφωνικού Τραγουδιού με τη συμμετοχή κατοίκων του Βαπτιστή	Συμμετοχή στις Κύκλες
21:00-23:00	Δείπνο – Βραδιά Παραμυθιού και Θεάτρου Σκιών	Δείπνο	Δείπνο – Πανηγύρι στην πλατεία του Βαπτιστή	Δείπνο – Πανηγύρι στην πλατεία του Βαπτιστή

Φιλοδοξία του Θερινού Σχολείου είναι, με αφορμή τις Κύκλες, να προσφέρει μια πολύπλευρη και πολυδύναμη ματιά στην κοινότητα του Βαπτιστή, η οποία θα χαρακτηρίζεται από κειμενικότητα. Στιγμιότυπα από τις δράσεις του Σχολείου θα βιντεοσκοπηθούν για αρχειακούς λόγους.

• Δημιουργία ιστοσελίας – αποθετηρίου.

Η δράση αφορά τη δημιουργία ειδικής ιστοσελίδας για τον Βαπτιστή, η οποία θα λειτουργεί και ως αποθετήριο οπτικοακουστικού υλικού. Στην ιστοσελίδα θα αναρτηθούν οι συνεντεύξεις (δράση 1), αφού πρώτα περάσουν από επεξεργασία (μοντάζ), επιλογή από το ψηφιοποιημένο φωτογραφικό υλικό (δράση 2), καθώς και στιγμιότυπα από το Θερινό Σχολείο και τις Κύκλες.

• Δημιουργία κόμικ

Τέλος, η πέμπτη δράση αφορά την παραγωγή ενός κόμικ-ντοκιμαντέρ18 σελίδων. Η εμπειρία από το πεδίο, με τις συνεντεύξεις, τις ψηφιοποιήσεις του φωτογραφικού υλικού και –κυρίως– η διάδραση με τους κατοίκους του Βαπτιστή θα αποτελέσει τον καμβά για τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας, το οποίο θα εικονογραφηθεί από κομίστα Θανάση Πέτρου. Θα σκιαγραφείται η ζωή των αντρών και των γυναικών του χωριού στη διάρκεια ενός χρόνου, με ορόσημα τη διεξαγωγή των Κυκλών δύο διαδοχικές χρονιές. Το κόμικ θα συμβάλλει καθοριστικά στην πλατιά διάδοση των Κυκλών, καθώς και των Δράσεων του Θερινού Σχολείου, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες, συμβάλλοντας στην διάχυσή του και στην θεσμοθέτησή του στο μέλλον, σε ετήσια βάση.