“Κύκλες: παράδοση και συνέχεια“

26-29 Αυγούστου 2023 – Ένα μικρό φωτογραφικό χρονικό της Δράσης

Για τις Κύκλες (ή Γκύκλες, ή Καγκελάρι) μπορεί πλέον να βρει κανείς αρκετά στοιχεία στη βιβλιογραφία, καθώς και πολλά βίντεο και πληροφορίες στο διαδίκτυο. Το έθιμο έχει καταχωρηθεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (Οι Κύκλες του Βαπτιστή και των Χουλιαράδων το 2020, ο Καγκελάρης στα χωριά του νομού Άρτας το 2023). Μέσα από το υλικό αυτό στοιχειοθετείται η πορεία του εθίμου στο χώρο και το χρόνο, αποτυπώνονται τα δομικά του χαρακτηριστικά και διατυπώνονται σκέψεις σχετικά την ιστορική και συμβολική του διάσταση. Μέσα σ’ όλα τα παραπάνω, δεν μπορεί να αποφύγει κανείς μια σειρά από σκέψεις και προβληματισμούς: Ποια είναι η πραγματική θέση του εθίμου αυτού σήμερα και ποια θα μπορούσε να είναι η πορεία του στο μέλλον;

Τα ερωτήματα αυτά ήχησαν βασανιστικά μέσα μου όταν, το καλοκαίρι του 2022, παρακολούθησα και αποτύπωσα για πρώτη φορά το έθιμο, στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων για τις μουσικές παραδόσεις των Βορείων Τζουμέρκων, με επιστημονικό υπεύθυνο τον Αν. Καθ. Γιώργο Κοκκώνη. Όσα είδα και άκουσα τότε δεν άφηναν αμφιβολία ότι το έθιμο έχει ολοένα και πιο περιφερειακό ρόλο στη ζωή των κοινοτήτων. Τα ευρήματα, τις σκέψεις και τους προβληματισμούς μου εκθέτω στο άρθρο μου με τίτλο “Στα “μυστικά” του Καγκελάρη: κοινοτικότητα και μνήμη στα Βόρεια Τζουμέρκα”, στον συλλογικό τόμο του Προγράμματος.

Η ιδιαίτερη δυναμική του εθίμου, οι δεσμοί φιλίας που ανέπτυξα με κατοίκους της περιοχής, ιδιαίτερα από τον Βαπτιστή και τους Χουλιαράδες, καθώς και η ως τώρα εμπειρία μου από την διοργάνωση πολυδύναμων μουσικών και εθνομουσικολογικών δράσεων με εκπαιδευτικό χαρακτήρα, όπως το Σεμινάριο Εβρίτικης Γκάιντας στο Διδυμότειχο, με έκαναν, ήδη από το καλοκαίρι του 2022, να οραματιστώ τη διοργάνωση ενός τετραημέρου Μουσικού Σχολείου. Οι προκλήσεις που θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν, πολλές:

– Πώς θα μπορούσαν οι Κύκλες να λειτουργήσουν όχι απλώς ως ένα έθιμο, το οποίο «αναβιώνει» κάθε χρόνο, αλλά ως πόλος ανατροφοδότησης και ανανοηματοδότησης της κοινότητας, λαμβανομένων υπόψη των σημερινών συνθηκών;

– Πώς, με αφορμή τις Κύκλες, θα μπορέσουν να διοργανωθούν δράσεις μορφωτικού χαρακτήρα;

– Πώς οι Κύκλες και ο Βαπτιστής θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης τόσο για τους ντόπιους, όσο και για τους ξένους; Για μελετητές, εκδρομείς, φυσιολάτρες και, γενικά, για όσους ενδιαφέρονται για μια ήπιας μορφής και μικρής κλίμακας θεματικό τουρισμό;

– Μέσα από ποιες διαδικασίες και δράσεις θα καταστεί δυνατόν οι Κύκλες να αποτελέσουν την αφορμή για την εξωστρέφεια της κοινότητας του Βαπτιστή, καθώς και για τη δημιουργία μιας «μετα-κοινότητας» από ντόπιους και ξένους, η οποία θα έχει ως σημείο αναφοράς της τις Κύκλες και τις δράσεις γύρω από αυτές;

Προσπαθώντας να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις αυτές συντάξαμε και υποβάλλαμε, σε συνεργασία με την Φιλοπρόοδο Αδελφότητα Βαπτιστή “Ο Άγιος Ιωάννης”, ειδική πρόταση με αφορμή την Πρόσκληση του Υπουργείου Πολιτισμου και Αθλητισμού για την παροχή Επιχορήγησης και Αιγίδας σε δράσεις για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, για το έτος 2023. Η δράση, στην οποία είχα την τιμή να είμαι ο Επιστημονικός Υπεύθυνος, επιλέχτηκε και έτυχε της Αιγίδας και της οικονομικής υποστήριξης του Υπουργείου. Η πρόταση αφορούσε την διοργάνωση τετραήμερου Θερινού Σχολείου για τις Κύκλες, τη διεξαγωγή περιορισμένου αριθμού συνεντεύξεων, την ψηφιοποίηση οπτικοακουστικού υλικού, τη δημιουργία ιστοσελίδας-αποθετηρίου και τη δημιουργία κόμικ-ντοκιμαντέρ με θέμα τις Κύκλες και τη ζωή των κατοίκων του Βαπτιστή.

Το τετραήμερο 26-29 Αυγούστου έλαβε χώρα το Θερινό Σχολείο. Στόχος του Σχολείου ήταν, μέσα από διαλέξεις, βιωματικά εργαστήρια και συζητήσεις, να δημιουργηθεί ένα “πεδίο”, μέσα από το οποίο θα ζωντάνευε το ενδιαφέρον για τις Κύκλες σε όλους τους συμμετέχοντες. Επί τέσσερις ημέρες το θεωρητικό πλαίσιο και οι συζητήσεις γύρω από ζητήματα που άπτονται λαογραφικών και εθνομουσικολογικών ζητημάτων, τόσο στο επίσημο πρόγραμμα του Σχολείου, όσο και στο περιθώριο αυτού, έδωσαν το έναυσμα ώστε να ανασκαλευτούν μνήμες και θα πυροδοτηθούν συζητήσεις. Τα πανηγύρια που έλαβαν χώρα στις 28 και 29 Αυγούστου, καθώς και οι Κύκλες, στις 29 το απόγευμα, συνέβαλαν καθοριστικά προς την κατεύθυνση αυτή.

Μέσα από το μικρό αυτό φωτογραφικό οδοιπορικό σκιαγραφούνται κάποιες από τις δράσεις του Θερινού Σχολείου.

Από τις διαλέξεις, μέσα από τις οποίες επιχειρήθηκε μια εθνομουσικολογική και λαογραφική ματιά στις κύκλες

Από την εκδήλωση – παρουσίαση των 25 τίτλων βιβλίων τα οποία σχετίζονται με τον Βαπτιστή. Τα βιβλία είτε αφορούν σε ειδικά θέματα ιστορικού και λαογραφικού ενδιαφέροντος, είτε είναι γραμμένα από κατοίκους του Βαπτιστή.

Από το Αντιφωνικό Εργαστήρι για Παιδιά, όπου τα παιδιά του Βαπτιστή, ύστερα από μια σύντομη εισαγωγική παρουσίαση, πιάστηκαν στον κύκλο με την καθοδήγηση των μεγαλύτερων, μελών της Αδελφότητας

Από το Αντιφωνικό Εργαστήρι, το οποίο ήρθε να πλαισιώσει τη διάλεξη στις 27 Αυγούστου.

Οι στοίχοι των τραγουδιών που χρησημοποιήθηκαν στο Εργαστήριο βρίσκονται συγκεντρωμένοι στον παρακάτω σύνδεσμο:

https://kyklesvaptistis.wordpress.com/

Από το Εργαστήριο Νεολαίας. Μια αναμνηστική φωτογραφία και μια φωτογραφία “επί τω έργω”, όταν τα κινητά τηλέφωνα γίνονται το μέσο για τη δημιουργία ομάδας εργασίας, καθώς και εργαλεία για το έργο της ψηφιοποίησης φωτογραφιών.

Από τις

Το έθιμο Κύκλες: το αντικείμενο της αναζήτησης του Θερινού Σχολείου και το σημείο κατάληξής του. Βαπτιστής, 29-8-23

Κατά τη γνώμη μου, η πιο σημαντική -και συνάμα ελπιδοφόρα- στιγμή ήταν το εργαστήριο που έγινε με τους νέους του Βαπτιστή. Εκεί, με αφορμή τις Κύκλες και τη βιωμένη εμπειρία τους, έγινε ειδικός λόγος για τον άυλο λαϊκό πολιτισμό και για το πώς η ευαισθητοποίηση όλων μπορεί να δώσει νέα πνοή στη σοφία αιώνων, μέσα στο πλαίσιο του σημερινού κόσμου. Έγινε, επίσης, ειδικός λόγος για τη μεθοδολογία σωστικής αποτύπωσης οπτικοακουστικών τεκμηρίων.

Το Σεμινάριο έκλεισε με τη δημιουργία ομάδας εργασίας σε ψηφιακή πλατφόρμα, όπου οι νέοι του Βαπτιστή, με τις οδηγίες και την εμψύχωση της Αδελφότητας και τη δική μου, θα ψηφιοποιήσουν και θα τεκμηριώσουν φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό, με σκοπό αυτό να καταχωρηθεί στην ιστοσελίδα-αποθετήριο που θα προκύψει από την Δράση.

Η ολοκλήρωση της Δράσης αφήνει -θέλουμε να ελπίζουμε- ως παρακαταθήκη την ιστοσελίδα-αποθετήριο, το κομικ και, πάνω απ’ όλα, το “τάραγμα των νερών” που έγινε το καλοκαίρι του 2023 στην Γκούρα, στο τετραήμερο Θερινό Σχολείο. Από εδώ και πέρα, τίθεται ένα μεγάλο στοίχημα: Θα πιάσει τόπο το “πείραμα”; Θα γίνει η δράση μας αυτή αφορμή για μελλοντικές δράσεις εξωστρέφειας και ανάδειξης του πολιτισμικού αποθέματος της περιοχής; Θα γίνει, με λίγα λόγια, αυτό που έγινε εφέτος, η αφορμή για να δημιουργηθούν νέου τύπου κοινότητες, όχι απαραίτητα με όρους εντοπιότητας ή καταγωγής, οι οποίες θα “διακτινιστούν” σε μια σειρά από πεδία και δράσεις, τα οποία κινούνται στο νοητό τρίγωνο άνθρωπος-πολιτισμός-περιβάλλον;

Η πρόκληση όλη δική μας!..

Χάρης Σαρρής

δρ. Εθνομουσικολόγος, Μέλος της ΑΜΚΕ Δίκτυα Μουσικής & Πολιτισμού